Rijkswaterstaat zet honderden zzp'ers de deur uit: sta jij hierdoor binnenkort in de file?

Rijkswaterstaat heeft op dit moment ongeveer 700 zelfstandigen in dienst. Honderden moeten vertrekken. Niet omdat hun werk niet goed is. Niet omdat ze niet nodig zijn. Maar omdat een puntensysteem bepaalt dat ze te veel op een werknemer lijken.

Welkom in de wereld van de Wet DBA, waar een vragenlijst bepaalt of je mag blijven doen wat je al jaren doet.

Wat gebeurt er precies?

Rijkswaterstaat, verantwoordelijk voor het onderhoud van alle rijkswegen, bruggen, tunnels en sluizen in Nederland, stopt per 31 december met de inhuur van honderden zzp'ers.

Het gaat om:

• Projectleiders
• Ingenieurs
• Technisch managers
• Veiligheidsdeskundigen
• Capaciteitsadviseurs
• Contractmanagers

Niet de makkelijk vervangbare krachten dus, maar specialisten met jarenlange ervaring in complexe infrastructuurprojecten.

Waarom nu?

De Wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) is per 1 januari 2025 volledig van kracht. Het handhavingsmoratorium is afgelopen. De Belastingdienst controleert weer actief op schijnzelfstandigheid.

Voor overheidsorganisaties betekent dit: extra voorzichtig zijn. Want als de Belastingdienst bepaalt dat je schijnzelfstandigen inhuurt, ben je loonheffingen en boetes verschuldigd. Die kunnen fors oplopen.

Rijkswaterstaat wil dit risico niet lopen. Dus: alle zzp'ers door een puntensysteem halen. Wie te veel op een werknemer lijkt, moet weg.

Het puntensysteem: hoe werkt het?

Rijkswaterstaat gebruikt een vragenlijst die punten toekent op basis van je arbeidsrelatie. Hoe meer punten, hoe meer je op een werknemer lijkt.

De grens:

• Onder 44 punten: je zit veilig
• 44-70 punten: overleg nodig
• Boven 70 punten: wegwezen

Vragen gaan over:

• Wie bepaalt wanneer je werkt?
• Mag je werk weigeren?
• Kun je je laten vervangen?
• Werk je voor meerdere opdrachtgevers?
• Heb je eigen materieel?
• Draag je ondernemersrisico?

Klinkt logisch. Maar zzp'ers die ermee te maken krijgen, zien het anders.

De praktijk: willekeur

Hoe je scoort is erg afhankelijk van degene die het vragenformulier invult. Wat zijn je opties als je te hoog scoort?

Rijkswaterstaat biedt alternatieven. Althans, dat zeggen ze. In de praktijk valt het tegen.

Optie 1: In vaste dienst

Sommige zzp'ers krijgen een aanbod om ambtenaar te worden. Maar dit wordt maar aan weinigen aangeboden. Rijkswaterstaat zit namelijk zelf in een reorganisatie - de overheid wil het aantal ambtenaren verminderen. Er zijn nauwelijks openstaande formatieplaatsen.

Bovendien willen veel zzp'ers dit helemaal niet. Menig zzp-er kreeg wel zo'n aanbod, maar sloeg het af. Veel hebben in volle overtuiging voor de afwisseling gekozen. Ze blijven graag onafhankelijk. Ook kunnen ze zeggen wat er mis is, zonder dat ze bang hoeven te zijn dat het gevolgen heeft voor hun carrière.

Optie 2: Via detachering of uitzendbureau

Hier komt de druk. Veel zzp'ers vertellen dat er "flink druk wordt uitgeoefend" om te kiezen voor een detacherings- of uitzendconstructie.

Wat betekent dit?

• Je werkt niet meer rechtstreeks voor Rijkswaterstaat
• Een detacheerder of uitzendbureau wordt tussenpersoon
• Jij factureert niet meer zelf
• Het detacheringsbureau factureert Rijkswaterstaat
• Jij krijgt betaald door het bureau

Het voordeel voor Rijkswaterstaat: het risico op schijnzelfstandigheid ligt nu bij het detacheringsbureau.

Het nadeel voor jou:

• Je verdient minder (bureau rekent marge, vaak 15-25%)
• Je bent afhankelijk van één bureau
• Minder onderhandelingsruimte
• Vaak minder flexibiliteit

Optie 3: Vertrekken

Als je geen vast contract wilt en niet via een bureau wilt, is dit de enige optie die overblijft.

Wat doen zzp'ers die moeten vertrekken?

Ze kijken om zich heen. En vinden vaak snel iets anders.

Richting aannemers

Grote aannemers die infrastructuurprojecten uitvoeren, hebben dezelfde specialisten nodig. Daar kun je vaak wél als zzp'er blijven werken.

Richting ingenieursbureaus

Grote technische ingenieursbureaus (zoals Arcadis, Royal HaskoningDHV, Witteveen+Bos) hebben altijd vraag naar ervaren mensen.

Richting België

Meerdere zzp'ers noemen België als alternatief. "Daar hebben ze het zzp-model beter geregeld", zegt Ilja. Ook bij de infrastructuurprojecten rond Antwerpen is werk.

Richting andere sectoren

Technische kennis is breed inzetbaar. Wie bruggen kan ontwerpen, kan ook industriële constructies doen. Wie tunnels test, kan ook bij procesinstallaties terecht.

De impact voor Nederland

Hier wordt het pijnlijk. Want wat gebeurt er als honderden specialisten vertrekken?

1. Kennisverlies

Er zijn geen mensen om aan over te dragen. 

Projectspecifieke kennis verdwijnt. Hoe een bepaalde brug werkt, waar de zwakke plekken zitten, welke aannemer betrouwbaar is - dat soort kennis zit in hoofden van mensen die nu vertrekken.

2. Vertraging bij projecten

Nieuwe mensen inwerken kost maanden. Velen hebben er "een hard hoofd in" dat Rijkswaterstaat snel goede vervanging kan vinden.

3. Achterstallig onderhoud

Bruggen, tunnels, sluizen - ze hebben allemaal regelmatig onderhoud nodig. Als projecten vertraging oplopen, stapelt achterstallig onderhoud zich op.

4. Meer files en stremmingen

Specialisten verwachten dat een deel van de infraprojecten in Nederland stilvallen. Maar een Rijkswaterstater staat echt niet 's nachts bij een tunnel te testen. Die is buiten kantooruren niet bereikbaar. 

Dit is geen overdrijving. Veel testen en onderhoud gebeurt 's nachts en in weekenden, juist om files overdag te voorkomen. Zzp'ers doen dit werk. Ambtenaren werken kantooruren.

5. Hogere kosten

Als je nieuwe mensen moet werven en inwerken, kost dat geld. Als projecten verlopen, kost dat geld. Als je via detacheringsbureaus werkt, betaal je hun marge mee.

De ironie: de overheid wil geld besparen door geen zzp'ers meer in te huren. Maar de totale kosten kunnen juist stijgen.

Wat zegt Rijkswaterstaat zelf?

Een woordvoerder: "Het is niet aan de orde dat we niet meer met zzp'ers willen werken, maar RWS hecht er wel aan te handelen in lijn met wet- en regelgeving."

Voor hoeveel zzp'ers dit gevolgen heeft, is "nog niet duidelijk".

Rijkswaterstaat sluit niet uit dat er op korte termijn gaten vallen. "Wanneer verambtelijking niet lukt, bijvoorbeeld omdat de zzp'er dat niet wil, wordt er waarschijnlijk een vacature opengesteld. In welke mate er sprake is van een inwerkperiode of vertraging hangt af van de uiteindelijke kandidaat die in dienst komt en de looptijd van de wervingsprocedure."

Met andere woorden: ja, er komt vertraging. Hoeveel? Dat zien we wel.

Is dit alleen bij Rijkswaterstaat?

Nee. Meerdere overheidsorganisaties nemen vergelijkbare maatregelen:

UWV Ongeveer 100 zzp'ers kregen te horen dat ze niet kunnen blijven, tenzij ze in dienst komen.

Belastingdienst - afdeling Toeslagen Stopt ook met zzp'ers die als schijnzelfstandig worden beschouwd. Dit loopt vertraging op bij het afhandelen van toeslagenzaken.

Gemeenten Diverse gemeenten herzien hun inhuurbeleid. Vooral in IT, techniek en specialistische functies.

Provincies Ook provincies worden voorzichtiger met zzp-inhuur.

Het patroon is overal hetzelfde: liever geen risico lopen op naheffing en boetes.

Wat kun je als zzp'er doen?

Als je voor de overheid of een grote organisatie werkt, is dit een wake-up call.

1. Check je eigen situatie

Stel jezelf de vragen uit het puntensysteem:

• Bepaal je zelf wanneer en hoe je werkt?
• Kun je opdrachten weigeren?
• Kun je je laten vervangen?
• Heb je meerdere opdrachtgevers?
• Draag je ondernemersrisico?

Scoor je hoog op "werknemerschap"? Dan loop je risico.

2. Diversifieer je klantenbestand

Werk niet alleen voor één opdrachtgever. Zeker niet als dat de overheid is. Spreiding vermindert risico.

Ideaal: 3-5 opdrachtgevers waarvan geen enkele meer dan 50% van je omzet.

3. Leg je zelfstandigheid vast

Documenteer dat je zelfstandig bent:

• Werk op resultaat, niet op uren
• Bepaal zelf je werkplek en -tijden
• Gebruik eigen materieel waar mogelijk
• Factureer periodiek of per project, niet per uur/dag
• Maak duidelijke afspraken over op te leveren resultaat

4. Overweeg een BV

Met een BV word je juridisch minder snel als schijnzelfstandige gezien. Je bent dan werknemer van je eigen BV, die opdrachten aanneemt.

Nadelen: meer administratie, accountantskosten. Voordelen: minder risico op schijnzelfstandigheid, fiscale voordelen mogelijk.

5. Zoek alternatieven voor overheidsopdrachten

Bedrijfsleven is vaak minder streng. Grote bedrijven hebben andere criteria en zijn pragmatischer.

Ook buitenland kan interessant zijn. België, Duitsland - daar zijn de regels anders.

6. Overweeg detachering (maar reken goed)

Via een detacheringsbureau werken is een optie. Maar reken het door:

Voorheen:

Jij factureert €100/uur aan Rijkswaterstaat
Na 1.700 uur (fulltime): €170.000 omzet
Na kosten: circa €120.000 - €130.000 netto

Via detachering:

Bureau factureert €100/uur aan Rijkswaterstaat
Bureau rekent 20% marge
Jij krijgt €80/uur
Na 1.700 uur: €136.000 omzet
Na kosten: circa €95.000 - €105.000 netto

Verschil: €20.000 - €25.000 per jaar minder

Is dat het waard? Dat bepaal je zelf. Soms wel (zekerheid, minder administratie), soms niet.

7. Blijf in gesprek

Als je opdrachtgever aangeeft dat je moet stoppen: ga het gesprek aan. Vraag naar:

• De puntenscore en hoe die tot stand kwam
• Mogelijkheden om de samenwerking aan te passen
• Tijdlijn (wanneer moet je echt weg?)
• Alternatieven binnen de organisatie

Soms is er ruimte voor aanpassing. Niet altijd, maar proberen kan.

De bredere discussie

Deze situatie roept vragen op over de Wet DBA:

Vraag 1: Werkt de wet?

Het doel was schijnzelfstandigheid tegengaan. Maar lost dit de echte problemen op? Of creëert het nieuwe problemen (kennisverlies, vertraging, hogere kosten)?

Vraag 2: Moet de overheid het goede voorbeeld geven?

Ja, zegt de politiek. De overheid moet zich aan de regels houden. Maar als die regels leiden tot slechtere dienstverlening (meer files, achterstallig onderhoud), is dat dan verstandig?

Vraag 3: Is er ruimte voor maatwerk?

Het puntensysteem is rigide. Twee vragen anders beantwoord en je scoort ineens 30 punten meer. Is dat eerlijk? Is dat werkbaar?

Vraag 4: Wat is de rol van detacheringsbureaus?

Zij profiteren van deze situatie. Zzp'ers moeten via hen, bureaus rekenen marge. Is dit echt beter dan direct inhuren?

De toekomst

Wat gaat er gebeuren? Een paar scenario's:

Scenario 1: De markt lost het op

Zzp'ers vinden ander werk. Rijkswaterstaat werft nieuwe mensen. Na een jaar is de rust terug. Maar met minder flexibiliteit en hogere kosten.

Scenario 2: De problemen stapelen zich op

Projecten lopen vertraging op. Onderhoud blijft liggen. Files nemen toe. De politiek grijpt in en past de regels aan.

Scenario 3: Detacheringsbureaus worden de norm

Iedereen werkt straks via een bureau. Zzp'ers verdienen minder, opdrachtgevers betalen hetzelfde, bureaus verdienen goed. Is dit wat we willen?

Scenario 4: Specialisten vertrekken naar buitenland

België, Duitsland, Scandinavië, overal is vraag naar Nederlandse expertise. Als Nederland te moeilijk wordt, gaan specialisten daar wel werken.

Welk scenario zich ontvouwt, blijkt de komende maanden.

De conclusie

Rijkswaterstaat neemt per 31 december afscheid van honderden zzp'ers. Niet omdat ze slecht werk leveren, maar omdat een puntensysteem bepaalt dat ze te veel op werknemers lijken. Experts waarschuwen voor kennisverlies, vertraging bij projecten, achterstallig onderhoud en meer files. Rijkswaterstaat erkent dat vertraging mogelijk is, maar vindt dat de regels gevolgd moeten worden.

Voor zzp'ers in de techniek is dit een wake-up call. Werk je voor de overheid? Check je situatie. Diversifieer je klanten. Bereid alternatieven voor. De Wet DBA is bedoeld om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Maar de vraag is of deze aanpak de echte problemen oplost, of juist nieuwe creëert.

Eén ding is zeker: de tijd dat je als specialist jarenlang comfortabel voor één overheidsorganisatie kon werken, is voorbij.